Is de provincie als bestuurslaag overbodig geworden?
Nederland kent vier bestuurslagen (Rijk, provincie, gemeente, waterschap) plus inmiddels 1284 regionale samenwerkingsverbanden (2020) waarin taken vaak zonder heldere criteria worden belegd. Het is onduidelijk of de provincie als afzonderlijke, rechtstreeks gekozen bestuurslaag nog aantoonbare meerwaarde levert die gemeenten (met meer zeggingskracht) en het Rijk niet zelf zouden kunnen leveren, tegen lagere bestuurlijke kosten en met minder verlies aan democratische controle.
Taakverdeling tussen bestuurslagen is historisch gegroeid (Thorbecke, 1850) en wordt volgens het Elzinga-rapport (BZK, 2021) nog altijd willekeurig en zonder eenduidige criteria bijgesteld, zonder dat periodiek getoetst wordt of een taak op het juiste niveau ligt.
Effecten van de huidige situatie
Effecten van de situatie zonder nieuw beleid, in € miljoen per jaar met 1 decimaal. Negatief is een nadelig effect. Lage impact is de grens die het dichtst bij 0 ligt, hoge impact de grens die het verst van 0 ligt, voor positieve en negatieve effecten. Financiële effecten zijn begrotingsuitgaven, begrotingsinkomsten en gemiste belastinginkomsten; maatschappelijke effecten zijn welvaartseffecten; risico's staan als jaarlijkse bufferpremie, kans maal schade. Onderaan staat het totaal.
| Effect | Lage impact € mln/jaar | Midden € mln/jaar | Hoge impact € mln/jaar | Hoeveelheid | Bron |
|---|---|---|---|---|---|
| Financiële effecten (begroting en gemiste inkomsten) | |||||
| Begrotingsuitgaven (huidige situatie) | -4.069,7 | -4.069,7 | -4.069,7 | – peiljaar 2027 | dp:1618 src:1625 |
Begrotingsuitgaven huidige situatie, ontwerpbegroting 2027. Hfdst C Provinciefonds art. 1 4.069,7 mln. Hergebruik budgetitem 12. Budgetitem 12 is de 2025-stand 3,55 mld. dp:1618, Bron src:1625. Prijspeil en begrotingsjaar 2027; de bron geeft een puntraming, dus laag, midden en hoog gelijk. Uitgave, dus negatief. | |||||
| Subtotaal financiële effecten | -4.069,7 | -4.069,7 | -4.069,7 | ||
| Totaal effect huidig beleid | -4.069,7 | -4.069,7 | -4.069,7 | financiële effecten + maatschappelijke effecten + risico's | |
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
Er bestaat geen CPB- of PBL-conforme MKBA die het afschaffen van de provincies als bestuurslaag doorrekent - MKBA's worden in Nederland vrijwel uitsluitend gemaakt voor concrete investeringen, niet voor bestuurlijke reorganisaties. Het meest gezaghebbende recente onderzoek, het Elzinga-rapport Naar nieuwe vormen van decentraal bestuur (BZK, 2021, SourceId 11), signaleert reeel disfunctioneren (willekeurige taakverdeling, 51% van gemeentelijke budgetten vast in opgelegde regionale samenwerking, 1284 samenwerkingsverbanden in 2020 tegen 1095 in 2017) maar concludeert expliciet NIET tot opheffing van provincies - wel tot een sterkere regierol van BZK en provincies en herordening in 25-30 congruente regio's. Losse politieke pleidooien voor afschaffing (bv. CDA-Statenlid Klaver, 2012: provincies vervangen door drie gemeenten van 200.000 inwoners; ambtenarenenquete InOverheid/InAxis 2008: tweederde van de ambtenaren zag de provincie als bestuurslaag kunnen verdwijnen) zijn niet financieel onderbouwd. Als financiele nulmeting geldt het Provinciefonds 2025: EUR 3.552.438.000 rijksbijdrage (SourceId 12) - exclusief eigen inkomsten van provincies (met name opcenten motorrijtuigenbelasting), dus het totale provinciale bestedingsbudget ligt hoger. Deze analyse markeert het ontbreken van een kwantitatieve onderbouwing als het kernprobleem: voordat Burgerplatform een afschaf-scenario kan bepleiten, moet eerst in kaart worden gebracht welke taken naar gemeenten/Rijk zouden gaan, wat de uitvoeringskosten daar zijn t.o.v. nu, en wat de overgangskosten en het legitimiteitsverlies/-winst zijn. Zie de open onderzoeksvraag (Action-ticket) hieronder.
Betrokken bestuurders
Maatregelen
Herkomst van de bedragen per maatregel
Herkomst van de bedragen
Bronnen van deze analyse
Voor het rampscenario en de omvang van de geldstroom is nog geen bron per bedrag vastgelegd. Hieronder staan de bronnen en datapunten van de hele analyse.
Bronnen
- Memorie van Toelichting Provinciefonds 2025 (Rijksbegroting, Onderdeel C)Ministerie van Financiën, 2025 Nog niet geverifieerd
- Afrekenen met disbalans (advies over medebewindstaken)Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), 2025 Nog niet geverifieerd
- Naar nieuwe vormen van decentraal bestuurDouwe Jan Elzinga, 2021 Nog niet geverifieerd