Zorgstelsel: gereguleerde marktwerking vs Nationaal ZorgFonds

Analyse dossier

Zorguitgaven stegen van 53,1 mld euro (2006; 9,1% bbp) naar 120,2 mld (2025; 10,2% bbp; 6.645 euro p.p., CBS). Nominale premie 1.876 euro (2025, +7%, NZa); verplicht eigen risico 385 euro, volgens coalitieakkoord 460 (2027) en ca. 520 (2030). 6% zag in 2025 af van zorg vanwege kosten (Nivel); 31% van de werktijd in de zorg is administratie (CBS). Het Nationaal ZorgFonds (SP en coalitie) wil zorgverzekeraars vervangen door een publiek fonds met regionale zorgkantoren.

Grondoorzaak

Uitgavengroei is structureel en liep voor 2006 sneller (7,8% naar 9,1% bbp in 1998-2005, CBS); OESO/CPB (Zorgkeuzes in Kaart 2020) vinden geen stelsel systematisch doelmatiger. Knelpunten binnen het huidige stelsel: financiele drempels (eigen risico), regeldruk rond contractering en declaratie, beperkte feitelijke invloed van verzekerden, en groei van budgetpolissen die de solidariteit onder druk zet (NZa).

Sociale schade
7 /10
Complexiteit
9 /10
Escalatierisico
6 /10

Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.

Correctie of aanvulling voorstellen
Video / media

Analyse

1. De 'MKBA' van het Nationaal ZorgFonds

De site nationaalzorgfonds.nl (SP en coalitie, voorwoord Jimmy Dijk) bevat geen formele MKBA maar een kosten/besparingen-overzicht: kosten 7,0 mld/jr (mondzorg 1,3; fysio 1,0; huisarts 1,0; ouderenzorg 1,0; lonen 1,5; medicijnfonds 1,0; oprichting 0,2), besparingen 9,7 mld/jr (fraude 5,0; bureaucratie 2,0; farma 1,5; verzekeraars 1,0; specialisten in loondienst 0,2), saldo +2,7 mld. Belanghebbende partij; geen nulalternatief, zichtjaar, contante waarde, discontering, welvaartseffecten of gevoeligheidsanalyse: niet conform de CPB/PBL-leidraad (src:142).

2. Toets marktwerkingsclaim
  • Kosten: zorguitgaven 9,1% bbp (2006) naar 10,2% (2025), 120,2 mld; voor 2006 sneller: 7,8% (1998) naar 9,1% (2005) (CBS, src:145). EU-plaats 8/27. Per hoofd USD 8.436 PPP vs OECD 5.967 (src:149). ESB: Zvw-uitgaven gecorrigeerd stabiel t.o.v. bbp (src:148, confidence middel). Causaliteit markt-kosten niet vastgesteld; OESO/CPB: geen stelsel systematisch doelmatiger (src:144).
  • Uitvoeringskosten: beheer verzekeraars 2,18 mld = ca. 1,8% (CBS); DNB: kosten+marge 15% naar 6%, ca. 800 mln/jr (src:146). Reserves, marketing en overstapkosten ontbreken (Action 98).
  • Kwaliteit/toegang: vermijdbare sterfte 100 vs 145, behandelbaar 49 vs 77, onvervulde behoefte 0,6% vs 3,4%, 83% tevreden (OECD).
  • Wat Harmens zorg wel steunt: premie 1.876 euro (+7%, NZa), eigen risico naar 520 euro in 2030 (CPB, src:152), 6% zag af van zorg om kosten, 37% bij chronisch zieke jongvolwassenen (Nivel), 31% werktijd administratie (CBS), budgetpolissen en ggz-contractering (NZa).
3. Opties

pol:142 referentie; pol:143 Nationaal ZorgFonds (ZiK: transitie 6,1 mld/8 jr, compensatie 0-4,5 mld, reserves 2,3-4,5 mld); pol:144 eigen risico af met inkomensafhankelijke financiering (CPB 2019: +3,8 mld, lage/midden +3,5-4,2%, top-20% -3,9%); pol:145 cooperatieve zeggenschap via Zvw art. 28-28c en regionale pilots.

4. Brede welvaart (CBS)

Hier en nu: gezondheid, koopkracht, vertrouwen. Later: houdbaarheid zorguitgaven, zorgpersoneel (administratielast). Elders: beperkt (farma/medicijnen, zie pol:87).

5. Samenhang

Toeslagen-analyse 49: zorgtoeslag 6,54 mld (budgetitem 18), pol:136 en pol:139. Regeldruk: ana:3. Zorgmijding: subject 266. Politieke afweging: Action 97.

Betrokken bestuurders

Maatregelen

Herkomst van de bedragen per maatregel

Herkomst van de bedragen

Bronnen van deze analyse

Voor het rampscenario en de omvang van de geldstroom is nog geen bron per bedrag vastgelegd. Hieronder staan de bronnen en datapunten van de hele analyse.

Bronnen

Datapunten

Bronnen bij deze analyse
  • CBS StatLine 85445NED: Gezonde levensverwachting; inkomen en welvaart (2007/2010 t/m 2021/2024)onlineCBS 2026
  • CBS: uitgaven gezondheidszorg 2025 en reeks zorguitgaven (StatLine 84047/86015/86021)onlineCBS 2026
  • CPB Analyse Coalitieakkoord 2026-2030 (D66-VVD-CDA)onlineCPB 2026
  • De Nieuwe Wereld #2358: Verkeerd Beleid Bedreigt Onze Zorg - Jona Walk en prof. dr. Patrick Jeurissen (interview, YouTube, 5-9-2026)onlineDe Nieuwe Wereld (interviewer Jona Walk; gast Patrick Jeurissen) 2026
  • Factsheet Brede Welvaart 2026 - Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en SportonlineCBS 2026
  • Nivel: in 2025 zag 6% van de burgers af van zorg vanwege kostenonlineNivel 2026
  • Reflectie brede welvaart: Prinsjesdag 2026documentonlineCPB, SCP en PBL 2026
  • Vinkers CH, Jeurissen PPT. Wachttijden in de Nederlandse ggz: een systeemanalyse van zorgvraag, zorgorganisatie en stelselprikkels. Whitepaper, juli 2026, versie 1.0onlineVinkers C.H., Jeurissen P.P.T. 2026
  • Zorgverzekeringswet art. 28-28c: invloed van verzekerdenonlineWetgever (wetten.overheid.nl) 2026
  • CBS: bijna een derde van de werktijd in de zorg gaat op aan administratieonlineCBS (AZW) 2025
  • CPB Keuzes in Kaart 2027-2030, bijlage GroenLinks-PvdA (maatregelen)onlineCentraal Planbureau 2025
  • CPB: Doorrekening beleidsopties voor het eigen risico (feb 2025)onlineCPB (Hofland, Nixdorf, Roos) 2025
  • Nationaal ZorgFonds - plan en FAQ (kosten/besparingen)onlineSP en maatschappelijke coalitie (voorwoord Jimmy Dijk) 2025
  • Nivel: De rol van het eigen risico in het gebruik van zorg volgens verzekerdendocumentonlineMeijer, De Jong, Brabers (Nivel) 2025
  • NZa Informatiekaart Zorgverzekeringen 2025 / Samenvattend rapport Zvw 2025onlineNederlandse Zorgautoriteit 2025
  • OECD Health at a Glance 2025 - country note NetherlandsonlineOECD 2025
  • OECD Health at a Glance 2025, hoofdstuk Health expenditure in relation to GDPonlineOECD 2025
  • Staatvenz/NZa: exploitatieresultaat basisverzekering per verzekerde 2024onlineRIVM Staat van Volksgezondheid en Zorg / NZa 2025
  • Staatvenz/NZa: financiële reserves zorgverzekeringsconcerns (solvabiliteit 2024)onlineRIVM Staat van Volksgezondheid en Zorg / NZa (Jaarcijfers Basisverzekering) 2025
  • IKZ/Rijksoverheid: Signalen fraude in de zorg 2023onlineInformatieknooppunt Zorgfraude (IKZ) / Rijksoverheid 2024
  • VWS antwoorden Van der Plas: kosten afschaffen eigen risico (jan 2024)onlineMinisterie van VWS (minister Helder) 2024
  • VWS kadertoets Budgettair Kader Zorg / Uitgavenplafond Zorg: Jaarverslag VWS 2016 par. 2.3; begroting VWS 2013 Financieel Beeld Zorg; OWB 2021 par. 6.2; 1e suppletoire begroting 2024 par. 6.2onlineMinisterie van VWS / Ministerie van Financien (rijksfinancien.nl) 2024
  • Nivel: Evaluatie Wet Verzekerdeninvloed (okt 2023)onlineHolst, Willems, Meijer, Tomassen, Brabers, De Jong (Nivel, in opdracht van VWS) 2023
  • Van den Berg LA, Berkhemer OA, Dijkgraaf MGW e.a. Budget impact of endovascular treatment for acute ischaemic stroke patients in the Netherlands for 2015-2021. Neth Heart J 2023;31(6):254-259onlineVan den Berg L.A. e.a., MR CLEAN investigators 2023
  • VWS kamervragen Agema: bedrijfskosten/reclame/acquisitie zorgverzekeraars 2021onlineMinisterie van VWS (antwoorden TK 2022-2023 nr. 1263) 2023
  • Algemene Rekenkamer: Een zorgelijk gebrek aan daadkracht (zorgfraude 2022)onlineAlgemene Rekenkamer 2022
  • IQ Healthcare (Radboudumc). Verkenning naar faalkosten in de Nederlandse gezondheidszorg, 11-10-2022onlineIQ Healthcare, Radboudumc (o.l.v. P. Jeurissen) 2022
  • Maarse H, Jeurissen P (red.). The market reform in Dutch health care: results, lessons and prospects. European Observatory on Health Systems and Policies, 2021onlineMaarse H., Jeurissen P. 2021
  • Marktwerking heeft geleid tot meer concurrentie tussen zorgverzekeraars (DNB WP 705)onlineBikker en Bekooij (DNB), ESB 2020
  • Zorgkeuzes in Kaart 2020onlineCPB, VWS en Financien 2020
  • Zorgverzekeringswet helpt om zorguitgaven in toom te houdenonlineOoms, Tanke en Van Vuuren (ESB) 2020
  • CPB-notitie: Doorrekening SP-voorstel alternatieve financiering ZvwonlineCPB (Koot en Vermeulen) 2019
Datapunten bij deze analyse
  • 178 euro per jaar Verplicht eigen risico: 385 naar 460 (2027) en ca. 520 euro (2030)bron
  • 1256 tekst/gap Gap: geen landelijke raming in euro van administratiekosten door contractering met meerdere verzekeraars en versnippering over vijf zorgwetten
  • 210 gap (niet gekwantificeerd) Gap: geen CPB-doorrekening afschaffen ER bij 460/520bron
  • 206 gap (niet gekwantificeerd) Gap: policy 145 zeggenschap niet gekwantificeerdbron
  • 436 kwalitatief Planbureaus: hogere financiele drempels zorg, geen meetbare zorgdoelenbron
  • 208 euro per jaar CPB 2026: verhogen ER naar 460/520 ombuiging 5,4 mldbron
  • 172 % Beheerkosten verzekeraars als % van zorguitgavenbron
  • 175 % Nivel: afzien van zorg vanwege kosten 2025bron
  • 414 vacatures per 1.000 banen Vacaturegraad gezondheids- en welzijnszorg, Nederlandbron
  • 165 % bbp Zorguitgaven als % bbp, 2006 vs 2025bron
  • 164 euro per inwoner Zorguitgaven per inwoner, 2006 vs 2025bron
  • 176 % CBS: aandeel werktijd administratie in zorgbron
  • 169 % OECD: onvervulde zorgbehoefte NLbron
  • 170 % OECD: tevredenheid met beschikbaarheid zorgbron
  • 168 per 100.000 OECD: vermijdbare en behandelbare sterfte NLbron
  • 166 USD PPP per hoofd OECD: zorguitgaven per hoofd NL vs OECDbron
  • 201 euro per jaar CPB 2025: verlaging eigen risico naar 165 eurobron
  • 174 euro per jaar NZa: gemiddelde nominale premie 2025bron
  • 173 % NZa: overstappers zorgverzekering 2025bron
  • 413 % wachttijden boven Treeknorm Wachttijden specialistische zorg langer dan Treeknorm, Nederlandbron
  • 415 % ziektedagen van beschikbare dagen Ziekteverzuim werknemers zorgsector, Nederlandbron
  • 180 % Nivel: minder zorggebruik vanwege eigen risico 2024bron
  • 179 % solvabiliteit Solvabiliteit zorgverzekeringsconcerns 2024 (NZa)bron
  • 1250 jaren Verschil levensverwachting laagste vs hoogste inkomensgroep: 9,3 jaar (2021/2024), was 5,7 (2007/2010); gezond 23,1 jaarbron
  • 1251 % bbp Zorguitgaven % bbp 2024: VS 17,2, Duitsland 12,3, OECD 9,3; NL 10,2 (CBS 2025, dp:165)bron
  • 163 % bbp Zorguitgaven NL in EU-vergelijking 2024bron
  • 181 % Nivel: belemmering zorggebruik bij eigen risico 385 vs 165bron
  • 1247 weken Gemiddelde wachttijd: ca. 17 weken psychose, 32 weken persoonlijkheidsstoornis, ca. 60 weken complexe problematiekbron
  • 1249 jaren minder levensverwachting Levensverwachting bij ernstige psychische aandoening naar schatting 11 tot 15 jaar lager; alle ggz-diagnosen 8,3 jaar (2015)bron
  • 199 euro per jaar VWS 2024: kosten afschaffen eigen risico (huidig ER)bron
  • 182 % Nivel: bekendheid verzekerdenraad bij verzekerdenbron
  • 184 euro Zorgverzekeraars: vastgestelde/teruggevorderde fraude 2022bron
  • 1254 % zorguitgaven Faalkosten NL volgens expertschatting 25% van zorguitgaven (95%-interval 3-49%), ca. 23 mld; waarschijnlijk aan de hoge kantbron
  • 1255 % zorguitgaven Indirecte/administratieve kosten NL-zorg: schattingen 10-45%, grotendeels noodzakelijk, onnodig deel onbekendbron
  • 1253 EUR per jaar Budgettair Kader Zorg onderschreden: o.a. 1,8 mld (2016), 1,2 mld (2020), 1,1 mld (2021); 2012 nog 1,16 mld overschredenbron
  • 1252 EUR per jaar Trombectomie bij herseninfarct: netto besparing zorgbudget ruim 50 mln (2020) tot ca. 58,5 mln (2021) per jaarbron
  • 171 % van premie DNB: operationele kosten + winstmarge zorgverzekeraarsbron
  • 177 % koopkracht CPB 2019: koopkrachteffect inkomensafhankelijke zorgfinancieringbron
  • 167 % bbp Zorguitgaven % bbp voor de Zvw (1998-2005)bron
Onderwerp
13
Terug naar alle analyses