CONCEPT Preventie en sociaal domein: maatregelen voor bewegen, gezondheid en welzijn vergelijken op MKBA-basis, niet op SROI
Nederland geeft jaarlijks ruim 100 mld euro uit aan zorg, maar preventie wordt bekostigd met losse, kortlopende potjes en nauwelijks onderling vergeleken. Maatregelen voor bewegen, voeding, alcohol, tabak en welzijn worden elk met een eigen maat verdedigd: de sport met een SROI van 2,76 (dp:1002), alcohol en tabak met MKBA's van het RIVM (src:1208, src:1209), welzijn en sociaal domein vaak helemaal niet. Die getallen zijn niet optelbaar of vergelijkbaar. Een SROI is een gemiddelde foto van een hele sector, een MKBA meet wat een extra maatregel oplevert ten opzichte van niets doen. Deze paraplu-analyse zet de maatregelen naast elkaar op een gelijke basis: netto welvaartseffect, kosten per QALY en budgettaire effecten per overheidslaag, met dezelfde waardering van gezondheid (kengetal 37, VOLY 100.300 euro). De inhoud per thema blijft in de bestaande analyses: sport ana:44, obesitas en frisdrank ana:18, zorgstelsel ana:50, geboortezorg ana:74.
1. Kosten en baten landen bij verschillende partijen: de gemeente of school betaalt, de zorgverzekeraar, VWS of OCW plukt de vruchten, vaak pas na tien tot twintig jaar (src:1210, src:1211). Geen enkele betaler heeft een sluitende business case. 2. Kortlopende financiering via akkoorden (Nationaal Preventieakkoord, GALA, IZA) en specifieke uitkeringen zonder meerjarige zekerheid. 3. Fiscaal en prijsbeleid werkt preventie tegen: lage accijnzen en vrijstellingen op ongezonde producten (pol:193). 4. Geen gezamenlijke rekenstandaard: studies waarderen een QALY tussen 20.000 en 200.000 euro (src:1208, src:1209, src:193) en het landelijke RIVM- en CPB-overzicht van kosten en baten van preventie is pas eind 2026 voorzien (src:1213).
Effecten van de huidige situatie
Effecten van de situatie zonder nieuw beleid, in € miljoen per jaar met 1 decimaal. Negatief is een nadelig effect. Lage impact is de grens die het dichtst bij 0 ligt, hoge impact de grens die het verst van 0 ligt, voor positieve en negatieve effecten. Financiële effecten zijn begrotingsuitgaven, begrotingsinkomsten en gemiste belastinginkomsten; maatschappelijke effecten zijn welvaartseffecten; risico's staan als jaarlijkse bufferpremie, kans maal schade. Onderaan staat het totaal.
| Effect | Lage impact € mln/jaar | Midden € mln/jaar | Hoge impact € mln/jaar | Hoeveelheid | Bron |
|---|---|---|---|---|---|
| Maatschappelijke effecten (welvaart) | |||||
| Zorguitgaven (collectief) | -8.300,0 | -8.300,0 | -8.300,0 | – peiljaar 2022 | dp:1643 src:357 |
Zorguitgaven 2022 toegewezen aan gedragsgerelateerde risicofactoren samen: 8,3 mld euro per jaar, totaal volgens de bron, Bron src:357, dp:1643. Waarvan roken 2,5, bewegen 3,6, ongezonde voeding 1,6 en alcohol 1,3 mld; die delen overlappen en tellen niet op tot het totaal. Overlap: overgewicht 1,5 mld staat in analyse 18 en is een persoonsgebonden factor, niet in dit totaal; niet optellen over analyses heen. Toegewezen is niet gelijk aan vermijdbaar, het levensloopeffect is niet verrekend. Alleen zorgkosten. Kosten, dus negatief. | |||||
| Subtotaal maatschappelijke effecten | -8.300,0 | -8.300,0 | -8.300,0 | ||
| Totaal effect huidig beleid | -8.300,0 | -8.300,0 | -8.300,0 | financiële effecten + maatschappelijke effecten + risico's | |
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
CONCEPT. Paraplu-analyse: vergelijkt preventiemaatregelen op een MKBA-basis en verwijst voor de inhoud naar de thema-analyses ana:44 (sport), ana:18 (obesitas en frisdrank), ana:50 (zorgstelsel) en ana:74 (geboortezorg).
Vergelijkingsbasis. Per maatregel: netto welvaartseffect (contant, met horizon), kosten per QALY, en budgeteffect per overheidslaag. Gezondheid wordt overal gewaardeerd met kengetal 37 (VOLY 100.300 euro, prijspeil 2024). De bronstudies gebruiken nu 50.000 euro (src:1208, src:1210) of een bandbreedte van 20.000 tot 200.000 (src:1209); die moeten worden herrekend voordat de saldi optelbaar zijn (dp:1224).
Wat er nu ligt. Alcohol: accijns plus 50% netto 4,5 tot 10,7 mld over 50 jaar (dp:1220); maatschappelijke kosten 2,3 tot 6,1 mld per jaar (dp:1221). Tabak: accijns plus 5% per jaar netto 57 mld over 35 jaar, MPOWER-pakket 52,9 mld (dp:1222). Sociaal domein: opvoedprogramma saldo 16.134 euro per kind, 65,2 mln per jaarcohort, maar de gemeente betaalt en het Rijk bespaart (dp:1223). Bewegen: 5.800 doden en 2,3% van de ziektelast per jaar (dp:1225), maar geen Nederlandse MKBA van een beweegmaatregel; schoolgerichte leefstijlprogramma's varieren van kostenbesparend tot 32.178 euro per QALY (dp:1226). Landelijk overzicht van RIVM en CPB nog niet verschenen (dp:1227).
Maatregelen. Stop: alcoholaccijns verhogen pol:304; geen kortlopende preventiepotjes pol:305; zuivelvrijstelling verbruiksbelasting afschaffen pol:193; eigen risico als drempel voor vroege zorg pol:144. Bron: beweegnorm in het onderwijs pol:306; meerjarig preventiefonds pol:307 onder het Fonds Brede Welvaart pol:223; suikerbelasting pol:293; verbod op kindermarketing pol:294; Tabaks-exit pol:103; Sportwet pol:131; sportpas pol:132. Gevolgen: opvoedprogramma met compensatie gemeenten pol:309.
SROI als achtergrond. De SROI van sport (2,76, dp:1002; reeks dp:1215, dp:1219; src:89, src:194, src:1058, src:1206, src:1207; baten uit src:219) laat zien dat sport en bewegen als geheel meer opleveren dan ze kosten. Bruikbaar voor: orde van grootte, samenstelling van baten (dp:1217) en draagvlak. Niet bruikbaar voor: rangschikken of verantwoorden van een maatregel, optellen met MKBA-saldi, of het rendement van gemeentelijke uitgaven (dp:1218). Reden: gemiddelde in plaats van marginaal effect, geen nulalternatief, deadweight en attributie niet gecorrigeerd, risico op dubbeltelling, en ruim 60% van de baat is gewaardeerde kwaliteit van leven.
Betrokken bestuurders
Maatregelen
Herkomst van de bedragen per maatregel
Bronnen bij deze analyse
- Kwetsbare gezinnen in maatschappelijk perspectief: een verkenning van kosten en baten, MKBA preventief integraal werken rond gezinnen in een kwetsbare positiedocumentonline
- RIVM Kennisnotitie KN-2026-0027: Opvoedprogramma voor gedragsproblematiek bij 2-12 jarigen, maatschappelijke kosten en baten (afwegingskader preventie)online
- Beoordelingskader kosteneffectiviteit van zorg (QALY-referentiewaarden)online
- Brief staatssecretaris VWS aan de Eerste Kamer (21-10-2024): investeringsmodel preventie, CPB-onderzoekslijn en RIVM-overzicht kosten en baten preventie eind 2026online
- Infographic SROI sport en bewegen 2024 (data 2022) met opbouwonline
- SROI van sport en bewegen. Een update met data uit 2022 (Toelichting SROI update 2024)documentonline
- SROI van sport en bewegen: maatschappelijke opbrengsten 2,76 keer zo hoog als de kostendocumentonline
- Antwoord Kamervragen over kosten overgewicht en obesitas (Aanhangsel Handelingen II 2022-2023, nr. 3215)online
- SROI sport en bewegen 2022: wat is het maatschappelijk rendement van sport en bewegen? (rapport, data 2020)online
- De sociaaleconomische waarde van sporten en bewegen (Ecorys SEW 2021)online
- Impactvolle determinanten: Bewegen (RIVM factsheet 2021)online
- (Kosten)effectiviteit van twee interventies: Welzijn op recept en Gecombineerde Leefstijlinterventie bij Kinderen (RIVM 2019-0192)online
- De Social Return On Investment (SROI) van sport en bewegen (rapport 2019, data 2017)online
- Maatschappelijke kosten-batenanalyse van beleidsmaatregelen om alcoholgebruik te verminderen (herziene versie, RIVM Rapport 2018-0146)online
- Maatschappelijke kosten-batenanalyse van tabaksontmoediging (2016)online
Datapunten bij deze analyse
- 1227 gap (niet gekwantificeerd) Gap: landelijk RIVM- en CPB-overzicht van kosten en baten van preventiemaatregelen voorzien eind 2026, nog niet gevonden
- 1224 EUR per QALY Waardering van een QALY loopt uiteen: 50.000 euro (RIVM alcohol, afwegingskader), 20.000 tot 200.000 (tabak), 20.000 tot 80.000 (Zorginstituut), VOLY 100.300
- 1280 EUR per gezin per jaar 1Gezin1Plan1Regisseur: kosten regie per gezin per jaarbron
- 1279 EUR saldo Brugfunctionaris po: saldo 113 tot 410 mln euro bij kosten ca. 36 mlnbron
- 1275 EUR per client Nu Niet Zwanger: kosten per bereikte client 322, per uitstel 403 eurobron
- 1276 EUR per voorkomen zwangerschap Nu Niet Zwanger: vermeden maatschappelijke kosten per voorkomen zwangerschapbron
- 1281 verhouding baten per euro Schuldhulpverlening: kosten-batenverhouding ca. 1:2bron
- 1277 EUR per traject VoorZorg: kosten per volledig trajectbron
- 1278 % rendement VoorZorg: maatschappelijk rendement ca. 20 procentbron
- 1223 EUR per deelnemer, levenslang RIVM afwegingskader: opvoedprogramma gedragsproblemen saldo 16.134 euro per kind, 65,2 mln euro per jaarcohortbron
- 1002 ratio (opbrengst per euro totale kosten) SROI sport en bewegen 2022: opbrengsten 2,76 x de kosten (bandbreedte 1,87-3,66)bron
- 1643 mln euro per jaar Zorguitgaven toegewezen aan risicofactoren 2022: roken 2,5 mld, bewegen 3,6 mld, ongezonde voeding 1,6 mld, alcohol 1,3 mld, overgewicht 1,5 mld; overlappendbron
- 1225 doden per jaar Weinig bewegen: 2,3% van de ziektelast en 5.800 doden per jaar in Nederlandbron
- 1217 EUR mln/jaar SROI editie 2022 (data 2020): opbrengsten per post, kwaliteit van leven 15,3 mld van 25,8 mldbron
- 1218 ratio (spreiding over gemeenten) SROI per gemeente (editie 2022, data 2020): spreiding 1,80 tot 3,55, berekend voor alle gemeentenbron
- 1215 ratio (opbrengst per euro totale kosten) SROI sport en bewegen editie 2022 (data 2020): opbrengsten 2,70 x de kosten (bandbreedte 1,82-3,58)bron
- 1226 EUR per QALY Leefstijlinterventies tegen kinderovergewicht: van kostenbesparend tot 32.178 euro per QALY, zeer heterogeenbron
- 1220 EUR netto contante waarde, 50 jaar MKBA alcohol: accijns plus 50% levert netto 4,5 tot 10,7 mld euro op over 50 jaar (contant); plus 200%: 12,2 tot 35,8 mldbron
- 1219 ratio (opbrengst per euro totale kosten) SROI sport en bewegen editie 2019 (data 2017): 2,51, kosten 4,4 mld en opbrengsten 11,1 mldbron
- 1222 EUR netto contante waarde, 35 jaar MKBA tabak: accijns plus 5% per jaar netto 57 mld euro over 35 jaar; WHO-MPOWER-pakket met 5% accijns 52,9 mldbron
- 1221 EUR/jaar Netto maatschappelijke kosten alcohol 2013: 2,3 tot 4,2 mld euro per jaar; met private gezondheidskosten 4,2 tot 6,1 mldbron