Afkoeling van de planeet: energiebalans herstellen met stop-, bron- en actieve koelmaatregelen

Analyse

Afkoeling van de planeet: de energiebalans van de aarde herstellen

Dossiereigenaar: Leon Simons.

1. Uitgangssituatie: de energie-onbalans

De aarde neemt meer zonne-energie op dan ze als warmte uitstraalt. Volgens de jaarlijkse update met IPCC AR6-methoden is die energie-onbalans 1,12 W/m2 over 2013-2025, tegen 0,87 W/m2 over 2006-2018, dp:1574, Bron src:1599. De WMO meldt dat de onbalans in 2025 de hoogste waarde had sinds het begin van de waarnemingen in 1960; circa 91 procent van het overschot gaat naar de oceaan, dp:1575, Bron src:1598. Hansen e.a. vinden met satelliet- en Argo-metingen 0,6, 1,11 en 1,36 W/m2 in 2001-2014, 2015-2019 en 2020-2023, dp:1039, Bron src:1102. De door de mens veroorzaakte opwarming was 1,37 graden in 2025, met een tempo van 0,27 graden per decennium; 1,5 graden wordt rond 2030 bereikt, dp:1577. Het resterende budget voor 1,5 graden bij 50 procent kans is 130 Gt CO2 vanaf begin 2026, ruim drie jaar uitstoot, dp:1578.

2. Oorzaken

De hoofdoorzaak is de stijging van broeikasgassen door fossiele verbranding, landgebruik, landbouw en industrie. De antropogene stralingsforcering is 3,10 W/m2 in 2025, waarvan methaan 0,57 W/m2, dp:1576. Aerosolen uit dezelfde verbranding koelen: -0,96 W/m2. Minder luchtvervuiling is goed voor de gezondheid, maar haalt een deel van dat koelende masker weg. Hansen e.a. stellen dat de afname van aerosolen sinds 2010, onder meer door de zwavelregels voor scheepvaart van 2020, het opwarmingstempo heeft verhoogd naar ten minste 0,27 graden per decennium en ongeveer de helft van de temperatuursprong van 2023-2024 verklaart, dp:1040, Bron src:1101, Bron src:1102. Zij schatten de klimaatgevoeligheid op 4,8 graden per CO2-verdubbeling en de evenwichtsopwarming bij de huidige broeikasgassen op 10 graden.

Wetenschappelijk debat: de omvang van het aerosoleffect en de klimaatgevoeligheid zijn onderwerp van discussie. De interpretatie van Hansen e.a. wijkt af van de IPCC-beoordeling, die een lagere waarschijnlijkste klimaatgevoeligheid hanteert; andere onderzoekers schrijven een groter deel van de recente opwarming toe aan natuurlijke variatie, zoals El Nino en de zonnecyclus. Over de richting is overeenstemming: de onbalans groeit en het opwarmingstempo ligt hoger dan in de decennia ervoor, dp:1574, dp:1577. Deze analyse gebruikt de IPCC-methode van src:1599 als basis en de cijfers van Hansen e.a. als bovenkant.

3. Schade

De president van DNB stelt dat elke fractie van een graad telt en dat de economische schade niet lineair toeneemt. De mondiale weerschade was gemiddeld 384 mld dollar per jaar over vijf jaar, dp:1580, Bron src:1600. Een eerste, nog niet officiele schatting van de hittezomer van 2026 komt op een EU-bbp dat circa 1 procent lager is, ongeveer 180 mld euro, met bijna 9 mln ton graanverlies, dp:1579, Bron src:1601. De klimaatschade per ton CO2 is 187,4 euro volgens de milieuprijs, dp:1104, en het Nederlandse beprijzingstekort is 18,3 mld euro voor fossiele uitstoot, dp:1033. Een jaarlijks referentiebedrag voor de schade van de opwarming in Nederland ontbreekt: PM.

4. Fysieke infrastructuur en hulpbronnen

Herstel van de energiebalans raakt de hele energie-infrastructuur: gas- en olie-installaties en pijpleidingen met methaanlekken, kolen- en biomassacentrales, zie ana:67, warmtenetten, zie ana:72, raffinaderijen en de bunkerhavens voor lucht- en scheepvaart, dp:1091, dp:1092. Voor methaan gaat het daarnaast om de veestapel, mestopslag en stortplaatsen, zie ana:61 en dp:548. Negatieve emissies vragen land, bodem en bos, of energie en opslagruimte voor technische verwijdering, dp:1042, dp:1043. Albedo-maatregelen gebruiken daken, wegen en openbare ruimte. Zonnestralingsbeheer zou vliegtuigen of schepen en zwavel- of zoutdeeltjes vragen, met een mondiale reikwijdte.

5. Maatregelen, in volgorde stop, bron, herstel

Stop: fossiele voordelen wettelijk afbouwen, pol:217; in 2026 hebben de Nederlandse fossiele regelingen een budgettair belang van 29,6 mld euro bruto, dp:1583, Bron src:347, en mondiaal zijn de fossiele subsidies 7 biljoen dollar, dp:1035, Bron src:1095. Perverse prikkels wegnemen: EU-vrijstellingen voor kerosine en bunkerbrandstof en gratis ETS-rechten beeindigen, pol:284; de nul-telling van biomassa beeindigen, pol:253, zie ana:67 en dp:1066; de vrijstelling van militaire uitstoot beeindigen, pol:254, dp:1089.

Bron: methaan en andere kortlevende stoffen snel omlaag, pol:370. Circa 35 Mt fossiele methaan was in 2024 zonder nettokosten te vermijden, dp:1581, Bron src:1606; de Global Methane Pledge vraagt minstens 30 procent minder in 2030 en kan meer dan 0,2 graden opwarming in 2050 vermijden, dp:1582, Bron src:1607. Snelle CO2-reductie met een stijgende heffing aan de bron, pol:371, en de terugnameplicht, pol:221.

Herstel, actief koelen: negatieve emissies, pol:287. Alleen het emissiegat van 2022 terughalen vergt 7,6 GtC tegen 3,4 tot 7,0 biljoen dollar per jaar, dp:1041; Hansen e.a. zien verwijdering daarom niet als de oplossing, wel als aanvulling. Albedo verhogen met reflecterende oppervlakken en groen, pol:372: laag risico, vooral lokaal effect. Mariene wolkenverheldering alleen als onderzoek met internationale governance, pol:373, en een moratorium op inzet van stratosferische aerosolen met een onderzoeksprogramma, pol:374. Het UNEP-expertpanel vindt grootschalige inzet van zonnestralingsbeheer nu onverstandig; het vervangt geen emissiereductie, laat de verzuring van de oceaan doorgaan, kan regionale neerslag verschuiven en geeft bij abrupt stoppen een termination shock: snelle opwarming die de gemaskeerde opwarming in korte tijd inhaalt, Bron src:1608. Hansen e.a. noemen tijdelijk zonnestralingsbeheer als mogelijke optie, vgl. src:1101; dat standpunt is omstreden.

6. Samenhang

Holisme volgens RuleId 8: de biomassa-analyse ana:67, de klimaatschuld en negatieve emissies in ana:70, de klimaatboekhouding in ana:72 en de veestapel in ana:61 behandelen delen van dezelfde energiebalans. Deze analyse hergebruikt hun datapoints en bundelt hun maatregelen onder het doel van afkoeling.

7. Burgerplatform-visie

Volgens de Burgerplatform-visie is het doel niet alleen minder opwarming, maar herstel van de energiebalans en daadwerkelijke afkoeling, eerst door te stoppen met wat het probleem veroorzaakt.