CONCEPT Zoönoserisico van de intensieve geitenhouderij: Q-koorts 2007-2010 en structureel verhoogd longontstekingsrisico
Tussen 2007 en 2010 werden 4.033 acute Q-koortspatienten gemeld, met naar schatting ca. 50.000 niet-gemelde infecties; voor de epidemie waren er ca. 20 patienten per jaar (src:1290). Sinds 2007 zijn 116 mensen aan Q-koorts overleden, 107 aan chronische Q-koorts (src:1292, src:1293). Ca. 20 procent houdt QVS over (src:1292). De maatschappelijke kosten worden geschat op 250-600 mln euro, voor 85 procent menselijke kosten (src:1291). De geitenstapel groeide van 126.000 in 2000 naar 592.000 in 2025 (src:1298), en wonen nabij geitenhouderijen geeft nog altijd een verhoogd risico op longontsteking (dp:556, dp:557).
1. Schaalvergroting van de melkgeitenhouderij dicht bij woonkernen zonder gezondheidstoets in de vergunning (src:1298, src:456). 2. Veterinaire maatregelen werden terughoudend en laat genomen uit vrees voor economische schade; de ruiming kwam pas drie jaar na het begin (src:1291, src:1294). 3. Chronische Q-koorts is niet meldingsplichtig, waardoor schade en sterfte buiten beeld bleven (src:1292). 4. Nazorg is afhankelijk van tijdelijke subsidies.
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
Fysieke infrastructuur en hulpbronnen. 413 geitenbedrijven met 592.000 geiten in 2025, vooral voor melk (src:1298); andere telling: 628.018 geiten (dp:517), totaal 629.000 op alle landbouwbedrijven (src:1298). Coxiella verspreidt zich via stof en wind uit stallen en mest naar omwonenden; het VGO-onderzoek vindt structureel meer longontstekingen binnen 1 tot 2 km (dp:556, dp:557, dp:558, src:456). Zorgcapaciteit voor QVS en chronische Q-koorts is versnipperd; de screening op chronische Q-koorts vraagt betrouwbare IFA-testen (src:1297).
Stopmaatregelen eerst. Geen nieuwe vergunningen of uitbreiding van geitenhouderijen binnen 1 km van woningen en andersom geen woningbouw binnen die afstand, waarmee de provinciale geitenstops landelijk worden (pol:334). Economisch belang mag niet langer leiden tot uitstel van veterinaire maatregelen: het voorzorgsbeginsel voor zoönosen wettelijk vastleggen (pol:335), de les van de commissie-Van Dijk (src:1294) en het RIVM (src:1291).
Bronmaatregelen. Een plafond en krimppad voor de geitenstapel als onderdeel van de volumemaatregel veestapel (pol:199, ana:61). Permanente vaccinatieplicht en surveillance via tankmelk (pol:336).
Herstel. Een permanent expertise- en zorgcentrum voor QVS, chronische Q-koorts en PAIS na het einde van Q-support (pol:337). Gerichte screening van risicogroepen in gebieden met hoge incidentie, die kostenbesparend is (src:1295, pol:338). Een tegemoetkoming op basis van werkelijke schade (pol:339).
Gevolgen. Het longontstekingsrisico rond geitenhouderijen loopt door (dp:557) en botst met woningbouw binnen 2 km.
Politieke duiding: zie reconstructie-artikel 2185, Reconstructie: Q-koorts 2007 tot 2010, en artikel 2184 over de excuses van het kabinet.
Waardering. Verloren gezonde levensjaren met kengetal 37 uit het Handboek Milieuprijzen, zodra een DALY- of QALY-telling voor de hele epidemie beschikbaar is; nu alleen de eurobandbreedte van src:1291.
Datagaten. DALY- of QALY-ziektelast; totale overheidskosten; primaire bron voor de compensatie aan geitenhouders; recente sterftetelling na 2022; consistente QVS-telling; primair advies Gezondheidsraad over de afstand van 1 km.
Betrokken bestuurders
Maatregelen
Herkomst van de bedragen per maatregel
Bronnen bij deze analyse
- Aantal geiten sinds het jaar 2000 bijna vervijfvoudigdonline
- Q-koorts, Medisch: conclusies (Q-support 2026)online
- Q-koorts (informatiepagina, QVS, chronische Q-koorts en sterfte)online
- Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III (VGO-III): actualisatie epidemiologie 2014-2019 en longontstekingen rond geitenhouderijen 2018-2024 (RIVM-rapport 2024-0167)documentonline
- Terugblik Q-koorts epidemie 2007-2010online
- Nog steeds sterven er mensen aan chronische Q-koorts: 116 overlijdensgevallenonline
- Kosteneffectiviteit van een screeningsprogramma naar chronische Q-koorts (RIVM-rapport 2017-0127)online
- Of goats and humans: the societal costs of the Dutch Q fever saga (poster)online
- Van verwerping tot verheffing: Q-koortsbeleid in Nederland 2005-2010 (Evaluatiecommissie Q-koorts, commissie-Van Dijk)online
Datapunten bij deze analyse
- 1319 patienten QVS-patienten in Nederland: bandbreedte 1.500 tot 4.000
- 1324 dieren Geiten in Nederland 2025: 592.000 op geitenbedrijven tot 629.000 op alle landbouwbedrijven (2000: 126.000)
- 1318 procent patienten QVS na acute Q-koorts: ca. 20 procent van de patienten
- 556 extra longontstekingen per jaar (landelijk) Extra longontstekingen door wonen <1 km van geitenhouderij: gem. 841 per jaar (207-1.815); ca. 19 opnamen, 8 doden (GR 2025)bron
- 517 aantal dieren Geiten NL 2025: 628.018 (2000: 178.571, ruim 3,5x); schapen 676.021bron
- 557 extra longontstekingen per jaar (binnen 2 km) Kamerbrief VGO-III: 1.200-6.600 extra longontstekingen per jaar binnen 2 km van geitenhouderijen; 100-600 opnamen, 20-100 dodenbron
- 1317 patienten Chronische Q-koortspatienten in de nationale database: 585 (350 bewezen); ruim 29 procent van bewezen gevallen overleden
- 1316 doden Doden door Q-koorts sinds 2007: 116 (107 chronisch, 9 acuut), stand 2022
- 1326 QALY Screening chronische Q-koorts bij cardiovasculaire risicopatienten in hoogincidentiegebied: 215 QALY gewonnen en kostenbesparend
- 558 % van longontstekingen in VGO-gebied VGO-I/II: ca. 89 extra longontstekingen per 100.000 inwoners per jaar door geitenbedrijven = ca. 5,4% (VGO-gebied, 2009-2013)bron
- 1320 mln euro Maatschappelijke kosten Q-koortsuitbraak: 250-600 mln euro, 85 procent menselijke kosten
- 1325 mln euro Compensatie geiten- en schapenhouders Q-koorts: 55 mln euro, waarvan 28 mln ruiming en 3,6 mln fokverbod (secundaire bron)
- 1313 patienten Gemelde acute Q-koortspatienten 2007-2010: 4.033 (per eerste ziektedag 195, 1.003, 2.424, 411)
- 1314 infecties Niet-gemelde Q-koortsinfecties 2007-2010: ca. 50.000 (RIVM) tot 100.000 (Q-support)
- 1322 procent patienten Ziekenhuisopname: ca. 20 procent van gemelde Q-koortspatienten
- 1323 dieren Geruimde drachtige geiten en schapen eind 2009: bandbreedte 50.000 tot 62.500
- 1321 procent werkende patienten Langdurig verzuim (meer dan 1 maand) onder werkende Q-koortspatienten: 40 procent
- 1315 patienten per jaar Acute Q-koortspatienten voor de epidemie: ca. 20 per jaar