Fiscale innovatiebox lek

Analyse

1. Nulmeting

De innovatiebox belast winst uit zelf ontwikkelde immateriele activa met 9 procent in plaats van het gewone Vpb-tarief. Het budgettair belang loopt volgens de Miljoenennota 2027 van 2.518 mln euro in 2022 naar 2.985 mln in 2026 en 3.198 mln in 2027, bruto en zonder gedragseffecten (src:317, dp:1361). Dit budgettaire bedrag staat apart als omvang van de geldstroom. Daarnaast telt de nulmeting de derving als welvaartsverlies via opportuniteitskosten: het geld had elders aan publieke doelen besteed kunnen worden, terwijl de extra baten klein zijn. Rekenregel: welvaartsverlies = derving x MCPF - onderbouwde extra baten. De MCPF is 1 volgens de door het kabinet overgenomen werkgroep Kosten van belastingheffing; de Algemene MKBA-leidraad zelf geeft geen kengetal (src:1323). Omdat geen bron spillovers onderbouwt, zijn de onderbouwde extra baten nul en is het verlies gelijk aan de derving: -3,2 tot -2,5 mld euro per jaar, middenwaarde -3,0 mld euro (2026), scope welvaart_mkba.

2. Wie profiteert

Volgens onderzoek van FD en Trouw met ICIJ ging in 2025 91 procent van het voordeel van 2,9 mld euro naar drie bedrijven: ASML ruim 1 mld, MSD 922 mln en Booking 661 mln (src:1322, dp:1365, dp:1366, dp:1367, dp:1368). Vijf jaar eerder was dat nog twee derde. De circa 3.000 overige gebruikers, vooral mkb, delen minder dan 10 procent. De evaluatie van SEO en Dialogic vond voor 2022 al dat 75 procent bij de top-10 neerslaat (src:1321, dp:1364). MSD profiteert via een in Nederland geregistreerd patent, terwijl het onderzoek in Oss in 2016 sloot en de productie van Keytruda in 2024 naar Ierland ging. ASML keerde over 2025 circa 8,5 mld euro uit aan aandeelhouders.

3. Baten, additionaliteit en spillovers

De evaluatie vindt dat 1 euro extra voordeel circa 0,28 euro extra S&O-uitgaven oplevert (src:1321, dp:1363) en oordeelt dat de box voor innovatie niet macrodoelmatig is, omdat de BFTB lager is dan 1 (src:1321, p. x). Circa 72 cent per euro lokt dus geen extra onderzoek uit. Ook de 28 cent is geen welvaartsbaat op zich: extra S&O-uitgaven zijn een kostenpost van het bedrijf, de maatschappelijke baat zit alleen in kennisspillovers en innovatie buiten het bedrijf. Daarvoor vindt de evaluatie geen onderbouwing. Econometrisch geen effect op het omzetaandeel uit innovatieve producten, het aantal S&O-medewerkers of hun uurloon, alleen een klein positief effect op innovatiesamenwerking, en geen directe spillovers naar S&O van nabije bedrijven; de onderzoekers tekenen aan dat spillovers moeilijk meetbaar zijn (p. xviii). In de enquete zegt slechts 23 procent van de grootbedrijven dat de box tot meer innovatie bij partners leidt (p. 108). Het CPB, geciteerd op p. 27, noemt de box gericht op activiteiten met hoge private opbrengsten en niet op onderinvestering door kennisspillovers, waardoor de legitimiteit onduidelijk is. Uit de literatuur in de bijlage komt bij multinationals naast een productiviteitseffect van 3,5 procent een winstverschuivingseffect van 5 procent (p. 151). Conclusie: de extra S&O telt niet als baat; baten zijn PM, met de verwachting op of rond nul. Vestigingsklimaat, door de evaluatie deels macrodoelmatig genoemd, is ook PM.

4. Burgerplatform-visie

Burgerplatform, bij monde van Harmen Bos, stelt dat het voordeel van circa 2,9 mld euro vooral bij de aandeelhouders van grote bedrijven als ASML, Booking en MSD terechtkomt. Voor deze bedrijven is innovatie hun kernactiviteit; ze zouden die ook zonder box doen. De box verhoogt dan alleen hun winst en levert geen maatschappelijke baten op. De bronnen ondersteunen de concentratie (dp:1365) en de lage additionaliteit (dp:1363). Dat er helemaal geen baten zijn, is een interpretatie: de evaluatie wijst nog op vestigingsklimaat en het ministerie noemt de regeling grotendeels effectief.

5. Fysieke samenhang

De regeling raakt geen fysieke infrastructuur of hulpbronnen rechtstreeks; het is een geldstroom in de Vpb. De samenhang ligt bij de overheidsfinancien en andere fiscale lekken: ana:7 brievenbus-drainage, ana:16 belastingontduiking, ana:21 belastingontwijking Shell en ana:45 Nationale Investeringsinstelling, die een alternatieve route voor innovatiegeld is. Mandaat blijft het fiscale mandaat van deze analyse, omdat de kern sectoraal fiscaal is.

6. Maatregelen in volgorde stop, bron, weerbaarheid, herstel

1. Stopmaatregel: Sanering Fiscale Innovatiebox, pol:100, regeling afschaffen. Begrotingsopbrengst tot circa 3 mld euro per jaar, minus gedragseffecten die het CPB nog moet ramen. Neveneffecten: mogelijke verplaatsing van IP-winst naar andere landen en verlies van vertrouwen bij bedrijven, zoals Jasper Lukkezen waarschuwt. 2. Bron wegnemen: nog niet uitgewerkt, bijvoorbeeld voordeel alleen toekennen bij aantoonbaar onderzoek in Nederland of een plafond per bedrijf. 3. Weerbaarheid en 4. herstel: niet van toepassing.

7. Gaten

Geen CPB-raming van gedragseffecten bij afschaffing, geen gekwantificeerde spillovers, en de bedragen per bedrijf komen uit journalistiek onderzoek, niet uit officiele cijfers.