Stikstoffonds / stikstofpot: 20 mld tot 2035 (coalitieakkoord)
Het kabinet reserveert cumulatief EUR 20 mld tot en met 2035 voor een maatregelenpakket gericht op landbouwhervormingen, natuurherstel en stikstofreductie (vrijwillige stoppers, landbouwtechnieken, gebiedsgerichte aanpak).
Stikstofdepositie belemmert vergunningverlening (PAS), natuurherstel en woningbouw; coalitie herstelt Stikstoffonds met sectorale emissiedoelen 2035.
Effecten van de huidige situatie
Effecten van de situatie zonder nieuw beleid, in € miljoen per jaar met 1 decimaal. Negatief is een nadelig effect. Lage impact is de grens die het dichtst bij 0 ligt, hoge impact de grens die het verst van 0 ligt, voor positieve en negatieve effecten. Financiële effecten zijn begrotingsuitgaven, begrotingsinkomsten en gemiste belastinginkomsten; maatschappelijke effecten zijn welvaartseffecten; risico's staan als jaarlijkse bufferpremie, kans maal schade. Onderaan staat het totaal.
| Effect | Lage impact € mln/jaar | Midden € mln/jaar | Hoge impact € mln/jaar | Hoeveelheid | Bron |
|---|---|---|---|---|---|
| Financiële effecten (begroting en gemiste inkomsten) | |||||
| Begrotingsuitgaven (huidige situatie) | -1.623,1 | -1.623,1 | -1.623,1 | – peiljaar 2027 | dp:1627 src:1625 |
Begrotingsuitgaven huidige situatie, ontwerpbegroting 2027. Hfdst XIV LVVN art. 25 Fonds voor Stikstof Landbouw en Natuur 1.512,6 mln, waarvan vrijwillige beeindiging 752,3, en art. 26 Reservering Fonds Stikstof 110,6 mln. Hergebruik budgetitem 49. Budgetitem 49 is de cumulatieve stikstofpot 20 mld tot 2035; dit is de jaarschijf 2027. dp:1627, Bron src:1625. Prijspeil en begrotingsjaar 2027; de bron geeft een puntraming, dus laag, midden en hoog gelijk. Uitgave, dus negatief. | |||||
| Begrotingsinkomsten (huidige situatie) | 10,0 | 10,0 | 10,0 | – peiljaar 2027 | dp:1628 src:1625 |
Begrotingsinkomsten huidige situatie, ontwerpbegroting 2027. Hfdst XIV LVVN art. 25 ontvangsten gebiedsgerichte aanpak 10,0 mln. dp:1628, Bron src:1625. Prijspeil en begrotingsjaar 2027; de bron geeft een puntraming, dus laag, midden en hoog gelijk. Inkomst, dus positief. | |||||
| Subtotaal financiële effecten | -1.613,1 | -1.613,1 | -1.613,1 | ||
| Maatschappelijke effecten (welvaart) | |||||
| Omgevingseffecten (geluid/lucht/stikstof) | -5.850,0 | -5.850,0 | -5.850,0 | – peiljaar 2023 | dp:941 src:81 |
Gezondheids- en ecosysteemschade van ammoniak uit de landbouw, huidige situatie 2022: 5,85 mld euro per jaar, NH3-emissie x 53,16 euro per kg, CE Delft 2023, prijspeil 2023. Bron src:81, dp:941. Hele landbouw; veehouderij-aandeel circa 5,1 mld, zie analyse 61. Geen bandbreedte in de bron. Schade, dus negatief. | |||||
| Subtotaal maatschappelijke effecten | -5.850,0 | -5.850,0 | -5.850,0 | ||
| Totaal effect huidig beleid | -7.463,1 | -7.463,1 | -7.463,1 | financiële effecten + maatschappelijke effecten + risico's | |
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
Kern
Het kabinet reserveert tot en met 2035 in totaal EUR 20 mld voor een maatregelenpakket voor landbouwhervormingen, natuurherstel en stikstofreductie (src:155). In februari 2026 oordeelden PBL en CPB dat dit een grotere stap is dan het basispad, maar dat de coalitiedoelen voor 2035 buiten bereik blijven (src:155). In september 2026 schrijven de drie planbureaus dat het pakket een belangrijke stap richting natuurherstel kan zijn en dat de nieuwe stikstofemissiedoelen voor landbouw en industrie binnen bereik komen. Dat hangt wel af van grote beleidshervormingen en een lange uitvoeringskracht (src:331). Het verschil tussen beide oordelen is nog niet verklaard: het kan liggen aan aangepaste doelen of aan een ander referentiepad.
Stand van de natuur: het stikstofoverschot scoort in 2023 als 18e van 18 landen, de laagste score (CBS MBW Later, src:20). De fauna op het land gaat achteruit (src:20; ana:26).
1. Stopmaatregelen (bestaand beleid dat het probleem veroorzaakt of vergroot)
Voor de veehouderij is het bestaande beleid dat de omvang van de veestapel, en daarmee de stikstofuitstoot, in stand houdt inmiddels in kaart gebracht in ana:61 (omvang veestapel): landbouwvrijstelling (pol:177) en generieke afbouw van biodiversiteitsschadelijke prikkels (pol:176, ana:26), en de stopmaatregelen zuivelvrijstelling (pol:193), OVB-vrijstelling cultuurgrond (pol:196), GLB-basisbetaling (pol:195), Borgstellingskrediet landbouw (pol:197) en exportbevordering dierlijke bulk (pol:198). Bedragen staan bij die policies en in ana:61; voor andere sectoren is de inventarisatie nog niet gedaan. Aanknopingspunten in verwante analyses zijn fossiele subsidies en fiscale regelingen (ana:19), vergunde luchtvaartcapaciteit met stikstof als milieurandvoorwaarde (ana:22, pol:3) en jarenlang tekortschietende handhaving van milieurecht (ana:42).
2. Bronmaatregelen
- Vrijwillige beëindiging van bedrijven (stoppers) en emissiearme landbouwtechnieken uit het pakket zelf verminderen de uitstoot bij de bron (src:155).
- Sectorale emissiedoelen voor 2035 als stuurinstrument (src:331, pol:178).
3. Reparatie achteraf
- Natuurherstel (pol:179) en de gebiedsgerichte aanpak herstellen schade die al is ontstaan. Dat is nodig, maar werkt alleen duurzaam als de uitstoot bij de bron daalt.
Fysieke infrastructuur en hulpbronnen (agentregel 8)
Dit dossier raakt: ruimte (landbouwgrond en natuurgebieden), bodem en water (waterkwaliteit en grondwater), stromen van mest en veevoer, en stikstofruimte als schaarse hulpbron. Die stikstofruimte is ook nodig voor woningbouw (ana:34), wegen en luchtvaart (ana:22) en investeringen van bedrijven (ana:45; CPB, src:97).
Verwante analyses
61 (omvang veestapel; dit stikstoffonds is daar een deelaspect van: het bestrijdt vooral een uitlaat van de omvang), 26 (staat van de natuur, LPI), 40 (pesticiden), 42 (handhaving milieurecht), 22 (Schiphol), 19 (fossiele subsidies), 34 (wonen), 45 (NII).
Mandaat
Gekoppeld aan mandaat 10 (Biosfeer-Integriteit). De kern is ecologisch: stikstofdepositie op natuur. Het is hetzelfde mandaat als bij ana:26 en ana:43, en mandaat 10 noemt het stikstofoverschot al expliciet.
Bronbasis (oorspronkelijke notitie datascraper)
Stub o.b.v. PBL/CPB Reflectie coalitieakkoord 20-02-2026 en CPB Analyse coalitieakkoord 2026-2030: uitgaven cumulatief 20 mld euro tot en met 2035. Coalitiedoelen 2035 blijven buiten bereik volgens PBL/CPB. Detail-MKBA volgt.
Betrokken bestuurders
Maatregelen
Herkomst van de bedragen per maatregel
Bronnen bij deze analyse
- Beoordeling van de effecten van financiele en fiscale rijksmiddelen op biodiversiteit (WSER-rapport 2026-011) + Kamerbrief Biodiversiteit (Kamerstuk 26 407, nr. 166)documentonline
- Bijlagen bij de Miljoenennota 2027 (Kamerstuk 37 020, nr. 2): EMU-tabellen, fiscale regelingen, Aanvullende Post, KGG-mutaties, bijlage 13 Fossiele voordelendocumentonline
- Budgettaire bijlage coalitieakkoord 2026 (budgettaire tabel met toelichting, Tweede Kamer 2026D04555)documentonline
- De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzesonline
- Monitor Brede Welvaart - Later, thema Natuurlijk kapitaalonline
- Reflectie brede welvaart: Prinsjesdag 2026documentonline
- Reflectie CPB en PBL op Coalitieakkoord — stikstof 20 mld tot 2035online
- Reflectie op 'Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof' (PBL-publicatie 6203)documentonline
- Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2026 (tweede editie)documentonline
- The Hidden Bill: Reshaping Dutch Agriculture - An analysis of the societal costs of Dutch agriculture today versus alternative systemsdocumentonline
Datapunten bij deze analyse
- 1628 mln euro per jaar Ontvangsten Hfdst XIV LVVN art. 25, ontwerpbegroting 2027: 10,0 mln eurobron
- 434 kwalitatief Planbureaus: pakket landbouw/natuur/stikstof belangrijke stap, geen einde stikstofslotbron
- 1627 mln euro per jaar Uitgaven Fonds voor Stikstof Landbouw en Natuur, ontwerpbegroting 2027: 1623,1 mln eurobron
- 443 % NH3-reductie t.o.v. 2019 NH3-reductie landbouw 2035 met stikstofpakket: ca. 40% t.o.v. 2019 (doel 42-46%)bron
- 448 % stikstofgevoelige natuur onder KDW Stikstofgevoelige natuur onder KDW: 30% (2023) naar 43% (2035) met pakket; Omgevingswetdoel 74%bron
- 445 % van totale reductie t.o.v. basispad Zonering (180.000 ha): ca. 7% van emissiereductie, ca. 12% van depositiereductiebron
- 1448 euro per ha per jaar Maximale pachtprijs los bouw- en grasland 2026: 681 tot 1.904 euro per ha per jaarbron
- 43 % verandering sinds 2010 Living Planet Index vennen en hoogvenenbron
- 1447 euro per ha Agrarische grondprijs 2025: gemiddeld 95.400 euro per ha; bouwland 106.700, grasland 86.400bron
- 1449 hectare Land van Ons: 400 ha in burgerbezit eind 2025; in 2025 53,3 ha gekocht voor gemiddeld 95.910 euro per habron
- 951 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 1 (100% biologisch): maatschappelijke kosten 11,0 mld (-41%), TW 10,0 mld, netto -1,0 mld/jrbron
- 952 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 2 (biologisch + slimme innovatie): maatschappelijke kosten 9,0 mld (-52%), TW 11,7 mld, netto +2,7 mld/jrbron
- 953 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 3 (1+2 + eiwittransitie 70% plantaardig): maatschappelijke kosten 7,9 mld (-58%), TW 13,2 mld, netto +5,3 mld/jrbron
- 954 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte scenario 4 (1-3 + areaal -47% binnen planetaire grenzen): maatschappelijke kosten 3,9 mld (-79%), TW 9,2 mld, netto +5,3 mld/jrbron
- 547 % van cultuurgrond (2025) Grasland en groenvoedergewassen 2025: 1,15 mln ha = 64,0% van de cultuurgrond (CBS)bron
- 1121 aantal habitattypen in goede staat (van 52) Habitattypen: slechts 6 van 52 bedreigde habitattypen in goede staat; van 46 slechte typen verbeterden er 3 en verslechterden er 28 (2019-2024)bron
- 1128 aantal broedvogelsoorten in afname (van 190) Intensieve landbouw en verlies van leefgebied zijn de grootste stressfactoren; afname 1990-2023 bij 14 van 81 habitatrichtlijnsoorten, 48 van 190 broedvogels en 21 van 81 niet-broedvogelsbron
- 1454 index (1990=100) Intrinsieke waarde, agrarisch gebied: fauna-index kenmerkende soorten 50 in 2024 (1990=100), halvering sinds 1990bron
- 1465 index (1990=100) Intrinsieke waarde, bos: fauna-index kenmerkende bossoorten 91 in 2024 (1990=100), stijgend sinds 2001bron
- 1458 index (1990=100) Intrinsieke waarde, open natuur (heide, hoogveen, duin, extensief grasland): fauna-index 37 in 2024 (1990=100)bron
- 1122 index (1990=100) Living Planet Index NL (land en zoetwater) staat in 2024 op het niveau van 1990: zoetwater en moeras stijgen, landfauna daalt; laatste 12 jaar stabielbron
- 1127 hectare extra natuur gerealiseerd (van 80.000) Natuurpact: 50.000 van de afgesproken 80.000 ha extra natuur gerealiseerd (doel 2027 niet haalbaar); bos en natuur slechts 14% van het landoppervlak; beschermd 26%bron
- 1470 index (1995=100) Rode Lijst Indicator NL (mate van bedreiging) 94,0 in 2024 (1995=100); aantal soorten op Rode Lijst 101bron
- 1118 procent soorten bedreigd of verdwenen Rode Lijsten NL: 45% van 7.954 beoordeelde soorten is bedreigd (39%, 3.100) of verdwenen (6%, 462); wereldwijd ca. 28%bron
- 1450 hectare Staatsbosbeheer verpacht 40.194 ha natuurgrond aan ruim 3.000 boeren; natuurinclusieve pachters krijgen korting en twaalfjarige contractenbron
- 419 index (1990=100) Trend fauna van het land (index 1990=100), Nederlandbron
- 1426 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: agrarisch grasland levert circa 1.160 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 1429 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: bos levert circa 9.590 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 1427 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: eenjarig akker- en tuinbouwgebied levert circa 1.240 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 1431 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: heide en inlandig zand levert circa 7.340 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 1430 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: moeras- en veengebied levert circa 8.540 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 1428 euro per ha per jaar CBS natuurlijk kapitaal 2023: natuurlijk en semi-natuurlijk grasland levert circa 8.470 euro per ha per jaar aan ecosysteemdienstenbron
- 429 % stikstofgevoelige natuur onder norm Aandeel stikstofgevoelige natuur dat voldoet aan wettelijke norm, Nederlandbron
- 947 EUR mld/jr maatschappelijke kosten (afgeleid) Afgeleid: aandeel veehouderij in Deloitte-maatschappelijke kosten ca. EUR 13,5-14,0 mld/jr (ca. 74% van 18,6)bron
- 1422 hectare Agrarisch grasland Nederland 2022 volgens bodemgebruik: 949.080 ha, 28,2 procent van de landoppervlaktebron
- 1420 hectare Agrarisch terrein Nederland 2022: 2.159.516 ha, 52 procent van land en waterbron
- 1421 procent van landoppervlakte Agrarisch terrein Nederland 2022: 64,2 procent van de landoppervlaktebron
- 941 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten ammoniak (luchtvervuiling) landbouw EUR 5,85 mld/jrbron
- 88 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten Nederlandse landbouw EUR 18,6 mld/jr (totaal, milieukosten; niet pesticide-specifiek)bron
- 942 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten stikstof naar water (eutrofiering) landbouw EUR 1,30 mld/jrbron
- 939 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte: netto impact NL landbouw -EUR 5,3 mld/jr (TW 13,3 minus maatschappelijke kosten 18,6)bron
- 949 EUR per kg (NH3; N-eq) Deloitte-methode: schaduwprijs ammoniak EUR 53,16/kg NH3 en stikstof naar water EUR 15,37/kg N-eq (EUR2023, CE Delft 2023)bron
- 1435 euro per ha per jaar Maatschappelijke kosten huidige landbouw circa 10.300 euro per ha per jaar, afgeleid uit Deloitte 2025bron
- 1436 euro per ha per jaar Maatschappelijke kosten landbouw bij 100 procent biologisch circa 6.100 euro per ha per jaar, afgeleid uit Deloitte 2025bron
- 1425 hectare Natuurlijk terrein Nederland 2022: 548.689 ha, 16,3 procent van de landoppervlaktebron
- 1437 euro per kg melk Externe maatschappelijke kosten melk 0,20 tot 0,58 euro per kgbron
- 1463 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, bos: natuurkwaliteit 34 (intact ecosysteem=100), trend 2016bron
- 1459 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, halfnatuurlijk grasland: natuurkwaliteit 32 (intact ecosysteem=100), trend 2016bron
- 1460 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, heide: natuurkwaliteit 33 (intact ecosysteem=100), trend 2016bron
- 1464 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, landnatuur gemiddeld: natuurkwaliteit 37 (intact ecosysteem=100), trend 2016; daling sinds 2005 gestoptbron
- 1462 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, moeras: natuurkwaliteit 47 (intact ecosysteem=100), trend 2016bron
- 1461 index (intact ecosysteem=100) Intrinsieke waarde, open duin: natuurkwaliteit 42 (intact ecosysteem=100), trend 2016, nog dalendbron
- 1455 procent MSA (ongestoord=100) Intrinsieke waarde, intensief agrarisch gebied en agrarisch grasland: MSA aangenomen op 10% van ongestoorde natuurbron
- 1457 procent MSA (ongestoord=100) Intrinsieke waarde, Nederland totaal: Mean Species Abundance circa 15% (0,14 in 1990-2010), rond 1900 ruim 40%bron
- 1453 kwalitatief Ostrom: acht ontwerpprincipes voor duurzaam collectief beheer van commonsbron