Handhaving milieuwetten: decennialang wegkijken - de overheid laat bestaand milieurecht onbenut

Analyse dossier

Het milieurecht biedt al een stevig fundament (zorgplicht, vergunningen, WED/Sr). Het probleem is dat het structureel niet wordt toegepast. OVV 2023: de overheid is overwegend reactief en passief. AR 2026: toezicht op lozingen ontoereikend; bij de helft geen monsters. Burgers en gemeenten moeten zelf afdwingen (Chemours; Tata-aangiften, zie ana:86). 29 omgevingsdiensten; 8 van 15 voldoen aan robuustheid (OD NL 2024).

Grondoorzaak

Drie elkaar versterkende oorzaken. (1) Vergunning als schild: veel schadelijke uitstoot is vergund, en vergunningen worden niet tijdig geactualiseerd naar de beste beschikbare technieken, waardoor verouderde normen vervuiling legaliseren. (2) Gedoogcultuur: het bevoegd gezag handhaaft niet of pas na jaren, terwijl volgens vaste jurisprudentie van de Raad van State een beginselplicht tot handhaving geldt en capaciteitsgebrek uitdrukkelijk geen geldige reden is om van handhaving af te zien. (3) Afhankelijkheid van de vervuiler: toezicht leunt op zelfrapportage en metingen door het bedrijf zelf (bevestigd door de rechtbank Den Haag, juli 2026), en de VTH-taken liggen bij 29 versnipperde omgevingsdiensten die financieel en bestuurlijk afhankelijk zijn van provincies en gemeenten met ook economische belangen bij de vervuiler. Het gevolg is dat de lasten (gezondheid, sanering, drinkwaterzuivering) bij burgers en overheden terechtkomen, en de baten bij de vervuiler: dat is een democratisch en rechtsstatelijk tekort, niet alleen een capaciteitsprobleem.

Sociale schade
8 /10
Complexiteit
7 /10
Escalatierisico
7 /10

Effecten van de huidige situatie

Effecten van de situatie zonder nieuw beleid, in € miljoen per jaar met 1 decimaal. Negatief is een nadelig effect. Lage impact is de grens die het dichtst bij 0 ligt, hoge impact de grens die het verst van 0 ligt, voor positieve en negatieve effecten. Financiële effecten zijn begrotingsuitgaven, begrotingsinkomsten en gemiste belastinginkomsten; maatschappelijke effecten zijn welvaartseffecten; risico's staan als jaarlijkse bufferpremie, kans maal schade. Onderaan staat het totaal.

EffectLage impact
€ mln/jaar		Midden
€ mln/jaar		Hoge impact
€ mln/jaar		HoeveelheidBron
Maatschappelijke effecten (welvaart)
Omgevingseffecten (geluid/lucht/stikstof) (eigen schatting)-220,0-220,0-220,0–
peiljaar 2020		dp:86 src:76
(schatting, concept) Maatschappelijke schade door onjuiste vergunningverlening door provincies aan de meest risicovolle (Brzo-)bedrijven: ca. EUR 220 mln per jaar, schatting ILT in haar risicoanalyse 2020, geciteerd in src:76 (Commissie Van Aartsen 2021, blz. 18; dp:86). Ondergrens: schade bij andere bedrijven en door gemeenten is niet gekwantificeerd en volgens de bron in potentie veel groter. Betreft vergunningverlening (deel van het VTH-tekort), geen totale schade van niet-handhaven. Prijspeil niet vermeld; aangenomen 2020. Laag = midden = hoog bij gebrek aan bandbreedte.
Subtotaal maatschappelijke effecten-220,0-220,0-220,0
Totaal effect huidig beleid-220,0-220,0-220,0financiële effecten + maatschappelijke effecten + risico's
waarvan eigen schatting: -220,0 / -220,0 / -220,0 € mln per jaar (lage impact / midden / hoge impact)

Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.

Correctie of aanvulling voorstellen
Video / media

Analyse

Het recht bestaat al, de toepassing ontbreekt

Vervuiling is in beginsel verboden (zorgplicht, vergunningen, WED en Sr). Het kernprobleem is dat de overheid de regels decennialang niet toepast. Zie ook ana:40 (pesticiden) en ana:43 (PFAS).

Een patroon, geen incident

De OVV (2023, src:83) noemt de overheid overwegend reactief en passief; gezondheid is niet het vertrekpunt. De Algemene Rekenkamer (2026) vindt het toezicht op lozingen ontoereikend. Er zijn 29 omgevingsdiensten; 8 van de 15 beoordeelde voldoen aan het robuustheidscriterium (dp:84, dp:85).

Burgers dwingen af

Gemeenten moesten Chemours zelf aansprakelijk stellen, en burgers moeten zelf aangifte doen om vervolging op gang te krijgen.

Casus: Tata Steel IJmuiden

Bij Tata duurde het van 2019 tot eind 2024 voordat de OD NZKG lasten onder dwangsom oplegde (max EUR 26,815 mln voor KGF1+2; dp:223, src:185), en BBT 49 kwam pas in mei 2022 in de vergunning (dp:227, src:187). Pas na ca. 800 aangiften uit de IJmond volgde OM-vervolging (src:84). De volledige MKBA met scenario's, waaronder houtbouw, staat in ana:86.

Beginselplicht

Volgens vaste jurisprudentie van de ABRvS geldt een beginselplicht tot handhaving, en capaciteitsgebrek is geen geldige reden om ervan af te zien (src:87). De hefboom is handhaving (pol:127) plus tijdige actualisatie van vergunningen (pol:129).

Kwantificering

Er is geen NL-breed totaal voor de schade van niet-handhaven. Als concept-schatting rekent de analyse met de ILT-raming van ca. EUR 220 mln per jaar schade door onjuiste vergunningverlening door provincies aan Brzo-bedrijven (ae:101, dp:86, src:76 blz. 18). Dat is een ondergrens: andere bedrijven en gemeenten zijn niet gekwantificeerd. Gaten: kosten van een onafhankelijk meetnet (dp:232) en opbrengst van boetes en ontneming (dp:233). Milieugerelateerde ziektelast is 4,5% van de totale ziektelast (dp:477).

Werkgelegenheid is geen argument tegen handhaving

Een oorzaak van wegkijken is economische afhankelijkheid van de vervuiler: banen worden als tegenwicht gebruikt. Volgens de MKBA-leidraad zijn banen op nationale schaal geen welvaartsbaat; alleen frictiekosten tellen (src:33, src:605, src:606; uitgewerkt in pol:216 en, voor Tata, in pol:388 in ana:86).

Betrokken bestuurders

Maatregelen

Herkomst van de bedragen per maatregel

Herkomst van de bedragen

Brede welvaartseffecten per maatregel

Per maatregel het welvaartssaldo (vóór overlapcorrectie) en daaronder elke effectregel: bandbreedte, klasse, thema, rekenregel en bron. Overdrachten en begrotingsposten staan erbij, maar tellen niet in het welvaartssaldo.

PM-posten (nog niet becijferd)

Deze effecten hebben nog geen bedrag en tellen niet mee in de bedragen hierboven. Klik door naar de effectregel.

Bronnen bij deze analyse
  • De Staat schendt op dit moment niet zijn verplichtingen tegenover omwonenden Tata Steel (ECLI:NL:RBDHA:2026:20559)onlineRechtbank Den Haag (voorzieningenrechter) 2026
  • Hoe het komt dat de overheid de gezondheid van omwonenden Tata Steel onvoldoende beschermt - uitgebreide toelichting tijdlijnonlineNatuur en Milieufederatie Noord-Holland (MNH) 2026
  • OM vervolgt Tata Steel strafrechtelijk voor opzettelijk vervuilenonlineNOS / Openbaar Ministerie 2026
  • Rekenkamer kritisch op toezicht vervuilende lozingen: 'ontoereikend en zorgwekkend'documentonlineNOS (samenvat Algemene Rekenkamer) 2026
  • Actualisering monetaire milieuschade (2022)onlinePlanbureau voor de Leefomgeving (PBL) 2025
  • Frisse Wind.nu dagvaardt Tata Steel in massaschadeprocedure (WAMCA)onlineStichting Frisse Wind.nu 2025
  • ILT-IOD Jaarverslag 2024onlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT-IOD) 2025
  • Keuzes nodig voor versterking VTH-stelsel (position paper rondetafel Tweede Kamer 30-01-2025)onlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT) 2025
  • Naar advisering met meer slagkracht - Onderzoek naar advisering door omgevingsdienstenonlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT) 2025
  • Verschillen in milieugerelateerde ziektelast tussen VTV-2018 en VTV-2024 uitgelicht (Gids Gezonde Leefomgeving)documentonlineRIVM (Gids Gezonde Leefomgeving; o.b.v. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024) 2025
  • Analyse jaarverslagen omgevingsdiensten 2023onlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT) 2024
  • Coordinatietaak van provincies, signalerend onderzoek werking VTH-stelsel milieuonlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT) 2024
  • Dwangsommen KGF1/KGF2 Tata Steel (OD NZKG 19-12-2024)onlineOmgevingsdienst Noordzeekanaalgebied 2024
  • Rode draden rapportage visitaties omgevingsdienstendocumentonlineOmgevingsdienst NL 2024
  • Voor de gezondheid: scherpere vergunningverlening bij uitstoot naar de luchtonlineInspectie Leefomgeving en Transport (ILT) met omgevingsdiensten 2024
  • Werkwijzer MKBA bij MIRT (2024)documentonlineEcorys & SEO Economisch Onderzoek, i.o.v. Ministerie van IenW 2024
  • De bijdrage van Tata Steel Nederland aan de gezondheidsrisico's van omwonenden en de kwaliteit van hun leefomgeving (RIVM 2023-0171)onlineRIVM (Geelen e.a.) 2023
  • Industrie en omwonenden - Betere bescherming tegen industriele uitstoot is mogelijk en noodzakelijkonlineOnderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) 2023
  • Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma VTH Tata Steel 2021-2022 (BBT-implementatie)onlineProvincie Noord-Holland / OD NZKG 2022
  • Om de leefomgeving - Advies over de bestuurlijke en financiele randvoorwaarden voor een adequate uitvoering van de VTH-takendocumentonlineAdviescommissie VTH (Commissie Van Aartsen) 2021
  • Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond (RIVM 2021-0061)onlineRIVM 2021
  • Handhaving door het bevoegd gezag: wanneer wel en wanneer niet? (beginselplicht tot handhaving)onlineDirkzwager advocaten (bespreking ABRvS-jurisprudentie) 2017
  • Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects - Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014-2020 (december 2014)documentonlineEuropean Commission, DG Regional and Urban Policy 2014
  • Algemene Leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse (2013); Werkgroep Discontovoet (2020 en 2025, Kamerstuk 29352 nr. 12); Handboek Milieuprijzen (2023)onlineCPB/PBL; Werkgroep Discontovoet (2020, 2025); Ministerie van Financiën; CE Delft 2013
  • Vernietiging/wijziging revisievergunning Corus: doekfilter sinterfabriek (ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 en 2009:BK7966)onlineAfdeling bestuursrechtspraak Raad van State 2009
Datapunten bij deze analyse
  • 707 sterfgevallen per jaar (NL) TNO: jaarlijks ongeveer 3.000 voortijdige sterfgevallen in NL door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werkbron
  • 233 gap (boete open; capaciteit deels) GAP: geen raming boete/ontnemingsopbrengst milieustrafrecht (policy 130)
  • 232 gap (1=ontbreekt; bevestigd) GAP: geen raming kosten onafhankelijk meetnet Brzo/IED (policy 128)
  • 259 EUR/jaar beslag (conservatoir) ILT-IOD conservatoir beslag 2024bron
  • 477 % van totale ziektelast (DALY) Milieugerelateerde ziektelast NL (VTV-2024, RIVM): 4,5% van totale ziektelastbron
  • 92 jaren Vertraging handhaving Kooksfabriek 2 Tata Steel (jaren)bron
  • 223 EUR max LOD Maximale LOD KGF1+KGF2 Tata Steel OD NZKG 19-12-2024 (EUR)bron
  • 85 aantal van bezocht Omgevingsdiensten die voldoen aan robuustheidscriterium omvangbron
  • 1784 % naleving (bovengrens geregeld) Naleefpercentage ketentoezicht afval/bodem/asbest/vuurwerk geregeld niet boven 40% (ILT 2023)bron
  • 1783 % spontane naleving (laagst gemeld) Spontaan naleefpercentage Seveso-inrichtingen soms 25% (ILT 2023)bron
  • 1782 % van formatie (max) Vacatures omgevingsdiensten 2023: soms tot 25% van gehele formatie (ILT)bron
  • 93 jaren over de termijn Achterstand verwerking EU-BBT-normen in vergunning Tata Steel (jaren)bron
  • 476 EUR/jaar maatschappelijk Milieuschade afvalverwijdering en landgebruik NL 2022 (PBL)bron
  • 111 EUR/jaar maatschappelijk Monetaire milieuschade Nederland 2022 (PBL)bron
  • 227 verificatie (1=deels bevestigd) BBT BREF IJzer/Staal 2012: grotendeels verwerkt; BBT 49 mei 2022 in vergunningbron
  • 260 EUR/jaar begroting (structureel) Structurele versterking ILT-IOD capaciteit (Voorjaarsnota 2022)bron
  • 84 aantal Aantal omgevingsdiensten NL vs Mans-advies maximumbron
  • 86 EUR/jaar Geschatte maatschappelijke schade door onjuiste Brzo-vergunningverleningbron
  • 225 verificatie (1=bevestigd) Doekfilter sinterfabriek: vergunning 2007 zonder plicht, RvS dwong onderzoek, operationeel eind 2013bron
Onderwerp
7
Terug naar alle analyses