PFAS: persistente vervuiling zonder landsdekkend overzicht of kostendekkend saneringsbeleid

Analyse

De EER-brede schatting van het Nordic Council of Ministers (2019: EUR 52-84 mrd/jr gezondheidskosten, EUR 10-20 mrd plausibele 20-jaars saneringskosten) is nadrukkelijk niet naar Nederland doorgerekend in deze analyse, omdat een verantwoorde pro-rata extrapolatie geen officiele NL-bron heeft (zie Action-ticket). De bekende NL-cijfers (EUR 68 mln op 52 locaties vs. ~4.000 potentieel vervuilde locaties) tonen een orde-grootte-kloof die onderstreept dat het huidige saneringstempo en -budget (2026: EUR 11,1 mln SPUK-aanvraag) niet in verhouding staat tot de opgave.

TFA uit bestrijdingsmiddelen (aanvulling scientist, 27-09-2026, Action 229)

Volgorde: eerst stoppen, dan de bron aanpakken, dan pas herstel/zuivering (RuleId 10). src:402-409, dp:480-489, pol:180-183 (bij ana:40).

Probleem in cijfers. De afzet van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen steeg van 250.000 kg werkzame stof (2022) naar 456.000 kg werkzame stof (2024) (ILT 2026, kabinetsbrief 2026D42909; het ILT-nieuwsbericht noemt 465.000, rapport en kabinet 456.000; eenheid bevestigd met LVVN-afzet per werkzame stof, src:412; dp:480; de stijging 2023-2024 komt voor ca. 94% uit fluazinam, van 39.857 naar 215.808 kg werkzame stof, dp:495). Daaruit komt jaarlijks ten minste 21.000 kg TFA vrij. Dat is een ondergrens: de Deense omzettingspercentages zijn beschikbaar voor maar 7 van de 27 in NL gebruikte PFAS-pesticiden (dp:481). Ter vergelijking: bedrijven lozen volgens een grove schatting ca. 2.000 kg PFAS per jaar naar water, en via de Rijn kwam 60.000-80.000 kg TFA per jaar (ILT) resp. 93.000 kg in 2023 (Deltares, via de kabinetsbrief) binnen, uit meerdere bronnen (dp:482). TFA breekt niet af. Het zit in 73% van de metingen in ondiep grondwater, 11% ligt boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 2.200 ng/l, en bij ongewijzigd beleid bereikt het binnen 20 jaar het diepe grondwater waaruit drinkwater wordt gewonnen (dp:483). RIVM (1-7-2026) vond PFAS in alle 1.629 moedermelkmonsters, waarvan 18% boven de risicogrens van 133 ng/l. TFA is daarin niet gemeten, dus dat cijfer zegt niets over TFA of pesticiden (dp:489).

1. STOP. Denemarken trok in 2025 alle 33 middelen op basis van 6 TFA-vormende werkzame stoffen in (fluazinam, fluopyram, diflufenican, mefentrifluconazol, tau-fluvalinaat, flonicamid; dp:488). NL: het Ctgb herbeoordeelt sinds 18-12-2025 46 middelen op basis van dezelfde stoffen minus flonicamid, plus fluazifop-P-butyl. De besluiten vallen uiterlijk 30-04-2028, met daarna maximaal 18 maanden respijt (6 maanden verkoop + 12 maanden opgebruik). Samen is dat 64% van het gebruikte volume (dp:484). Een derde van het volume valt erbuiten, waaronder flonicamid (ca. 9%). Voorgestelde stopmaatregelen: pol:180 (geen PFAS-middelen in grondwaterbeschermingsgebieden, via gebruiksvoorschrift en Omgevingswet; ILT noemt beide mogelijk) en pol:181 (versnelde nationale uitfasering naar Deens voorbeeld). Het kabinet wil het gebruik sterk verminderen, te beginnen in grondwaterbeschermingsgebieden, en komt eind 2026 met een maatregelenpakket.

2. BRON. Lacune: de 46 middelen zijn 40% van de toegelaten PFAS-middelen. Voor de overige 60% is niet beoordeeld of ze TFA vormen (dp:485). Het Ctgb kan cumulatie van TFA uit meerdere middelen en actuele grondwatermetingen niet meewegen, en de specifieke zorgplicht/minimalisatieplicht (PFAS is sinds eind 2024 ZZS) is voor de open teelt onduidelijk (ILT). Het kabinet laat ontbrekende gegevens onderzoeken, zonder termijn. ECHA/EFSA publiceren hun TFA-vormingsonderzoek in de zomer van 2027. Voorgestelde bronmaatregelen: pol:182 (dataplicht TFA-vorming voor alle PFAS-middelen plus cumulatietoets) en pol:183 (omschakelsteun en alternatieven, concept). Bestaand: pol:146 (heffing naar giftigheid; de Deense heffing sinds 2013, sinds 1-4-2023 140 DKK per belastingseenheid + 20 DKK/kg werkzame stof, dp:490 bij ana:40) en pol:125 (vervuiler betaalt; nu gericht op industriele lozers, niet op pesticiden). Grensoverschrijdend: de Rijn-instroom vraagt EU-bronbeleid (herbeoordeling werkzame stoffen, REACH-restrictie medio 2027 voor hulpstoffen en koudemiddelen).

3. HERSTEL / ZUIVERING (pas na stop en bron). Fysieke infrastructuur:

- Grondwaterbeschermingsgebieden leveren twee derde van het drinkwater (kabinet). De GWB-winningen in het Haskoning-kostenonderzoek leveren 49,6% van de productie (dp:486).

- Drinkwaterzuivering: gangbare technieken (actieve kool) verwijderen TFA nauwelijks. Er is omgekeerde osmose (RO) nodig, met ca. 20% sterk vervuilde afvalwaterstroom van het onttrokken water, meer onttrekking, hoger energie- en materiaalgebruik en een lastig te verwerken concentraat (dp:487). ILT: geloosd concentraat brengt TFA terug in het oppervlaktewater, dus de milieubelasting verandert niet.

- Rijn en oppervlaktewater: drinkwater uit oppervlaktewater bevat in meer dan de helft van de gevallen meer PFAS dan de RIVM-advieswaarde, grotendeels TFA (ILT; zie ook dp:83). De Rijn voert 60.000-93.000 kg TFA per jaar aan (dp:482).

Kostenposten zuivering (niet als budgetitem vastgelegd, zie voorstel):

- Grondwaterwinningen, zwaarste scenario bij ongewijzigd beleid: investering ruim EUR 4,4 mld + ca. EUR 340 mln per jaar (Haskoning 2026 i.o.v. IenW, via kabinetsbrief 2026D42909; het rapport zelf is niet openbaar gevonden).

- Haskoning-presentatie 19-03-2026 (src:408): t.o.v. ca. EUR 0,90/m3 conventionele zuivering minimaal +EUR 0,60/m3 (>70%) als TFA met RO moet worden verwijderd.

- Oppervlaktewaterwinningen: 'hoge kosten', niet gekwantificeerd.

VOORSTEL (niet uitgevoerd): neem de EUR 4,4 mld + 340 mln/jr op als vermeden-kostenpost (baseline 'niets doen') in de MKBA van pol:180/pol:181, pas nadat het Haskoning-rapport is ingezien. Daarbij de reikwijdte bewaken (alleen GWB-winningen, zwaarste scenario) en geen deel ervan aan één maatregel toerekenen zonder bron. Er is geen bestaande policy of budgetitem waar deze kosten logisch onder vallen: pol:124 (Chemie-fonds) gaat over bodemsanering, niet over drinkwaterzuivering.

Onzekerheden. (a) Flutolanil: UBA (Diehle e.a. 2025, src:409) rekent flutolanil tot de negen prioritaire TFA-bronnen en geeft het een van de hoogste vormingspotentiëlen per ha. Dat is een worst-case modelaanname (100% vorming); empirische TFA-vorming is niet aangetoond en een NL-specifiek onderzoek is niet gevonden. Flutolanil zit niet in de Ctgb-herbeoordeling en valt dus in de 60%-lacune. (b) Deense tarieven: geverifieerd (src:406). (c) Het ILT-rapport noemt 23 Deense verboden middelen; dat is de stand van juli 2025, de eindstand is 33. (d) Trouw 18-11-2025 (116 middelen, 25 werkzame stoffen) is geverifieerd: 116 toegelaten middelen op basis van 25 PFAS-werkzame stoffen (sept. 2025), primaire bron CLM-rapport 1236 (src:410, dp:491). Niet geverifieerd en niet opgenomen: CLM-alternatieven consumptieaardappel, Landbouw & Fodevarer-schatting DKK 2,1 mrd/jr, WUR-impactanalyse GWB (2025-14).

Scores: E_Escalation_Risk van 7 naar 8, omdat TFA zich onomkeerbaar ophoopt, binnen 20 jaar de winningsdiepte bereikt en een zuiveringsopgave van miljarden oplevert. S (8) en C (8) blijven gelijk.

Verwijzing: PFAS in datacenterkoeling (aanvulling scientist, 03-10-2026)

De PFAS-route via koudemiddelen (F-gassen/HFO's die tot TFA afbreken) en koelvloeistoffen in datacentra is uitgewerkt in ana:65, met stopmaatregel pol:241 (CONCEPT: vergunningseis PFAS-vrije koeling voor nieuwe en uitbreidende datacentra). pol:241 versterkt pol:125 (policy_relation 16). ana:65 introduceert kengetal 13 (top-down schade per kg PFAS-emissie, EUR 585-1.350) en schat de vermeden emissie op 0,19-27,5 t F-gas-PFAS per jaar, oftewel 0,004-13,8 t TFA per jaar (dp:739-740); dat is klein naast de >=21 t TFA per jaar uit pesticiden hierboven. Cijfers worden hier niet herhaald.